Newsletter


g -

Blog

28.05.2017::Kronika Biżuterii Dawnej

Historia wachlarzy cz.2 – miłosne igraszki w cieniu wachlarza

W poprzednim odcinku KRONIKI BIŻUTERII DAWNEJ opowiedziałam Ci o początkach wachlarzy, ich starożytnych i orientalnych wersjach oraz elementach z jakich się składają, dla przypomnienia zapraszam Cię TUTAJ. W drugiej części skupię się na Europie, zacznę od renesansowych elegantek, poprzez importowy boom z Chin, aż po miłosny język wachlarzy. Kolejny odcinek poświęcę XIX i XX stuleciu, gdy wojny przyniosły kres temu akcesorium. Zatem zasiądź wygodnie w cieniu świeżych liści, przepuszczających promienie słońca, chwyć w dłoń wachlarz i czytaj z przyjemnością.

RENESANSOWE ELEGANTKI

Właśnie w XVI stuleciu w Europie nastała wielka moda na wachlarze, które rozkrzewiły się z Włoch, gdzie już wcześniej były w powszechnym użyciu. Młode dziewczęta korzystały z wersji chorągiewkowych, które miały kształt małego prostokąta wyciętego ze sztywnego materiału (skórki lub papieru) i osadzonego na dość długiej rączce, na której się obracał. Wersje wykonane w białym kolorze stały się akcesorium panien młodych. Natomiast kobietom zamężnym przysługiwały wachlarze komponowane z piór pawich, strusich, orlich, bażancich, czy marabuta, a z układania fantazyjnych kompozycji słynęli właśnie Włosi.

blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Włoszki w XVI w., grafika z 1876 – 88 r.
blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Królowa Elżbieta I z towarzyszami, grafika z 1848 r.
DWÓR FRANCUSKI I ANGIELSKI

Także w tym czasie do użytku weszły wachlarze składane i szybko objęły prym na wiele wieków. Wszystko za sprawą azjatyckiej wyprawy Vasco da Gamy w 1498 r. Z Chin przybyło wiele egzemplarzy, a poprzez Portugalię, Hiszpanię i Włochy rozprzestrzeniły się po całej Europie. We Francji swój udział w przeszczepianiu mody na wachlarze miała Katarzyna Medycejska, poślubiona Henrykowi II w 1533 roku. Wtedy jeszcze lubowano się w pierzastych wachlowidłach, ale po niespełna 50 latach większość stanowiły składane wachlarze, których używali także mężczyźni – mignones, czyli faworyci króla.

blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Portret Katarzyny Medycejskiej, żony Henryka II, królowej Francji | Miniatura portretowa Katarzyny Medycejskiej z 1559 r.

Drugą wielką wielbicielką wachlarzy była królowa angielska Elżbieta I, która uważała wręcz, że wachlarz jest jedynym przedmiotem, jaki poddani mogą jej ofiarować. Monarchini chętnie portretowała się z wachlarzami, początkowo tymi z piór, następnie wymieniła je na składane. Popularność wachlarzy szybko wyszła poza kręgi dworskie, zainteresowały się nimi także mieszczanki, a nawet kobiety z niższych warstw społecznych.

blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Portret królowej Elżbiety z pelikanem – Nicholasa Hilliarda | Elżbieta I Tudor na grafice z 1910 r. | Portret Elżbiety I
blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Portrety Elżbiety I, na każdym pyszni się inny wachlarz.
XVII WIECZNY IMPORTOWY BOOM!

W XVII wieku Holendrzy i Anglicy przejęli od Portugalczyków pałeczkę w handlu z krajami azjatyckimi. Niech przykładem skali importu będzie ładunek jednego ze statków Kompanii Wschodnioindyjskiej, który przywiózł do Anglii 1699 roku aż 100 000 sztuk wachlarzy!!! Z tamtąd wysyłano je dalej do wszystkich europejskich salonów, stały się także wzorcem dla wyrabiania własnych wachlarzy. Prym w tym wiodła Francja, aż do Rewolucji Francuskiej, gdy zapotrzebowanie drastycznie spadło, by po kilkudziesięciu latach odrodzić się jak feniks z popiołów.

W tym czasie zmianie uległy rozmiary i kąt otwarcia wachlarzy. Jeszcze pod koniec XVII i na początku XVIII wieku wachlarze otwierały się pod kątem 180°, a pokrycie w większości zakrywało stelaż. Następnie kąt zmniejszył się, a pokrycie uległo zwężeniu, za to pióra stały się ozdobniejsze. Na początku XVIII stulecia wachlarze miały wysokość około 26-29 cm i wraz z biegiem lat malały aż do 22 cm. W czasach napoleońskich wróciły w kilkunastocentymetrowej wersji mini.

blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Przykłady strojów i wachlarzy od połowy XVIII do końca XIX wieku: 1740 r. Włochy | 1780 r. Francja | 1825 r. Francja | 1860 r. Francja | 1885 r. Irlandia | Victoria & Albert Museum
blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Wachlarz z Chin, ok. 1800 r., kość słoniowa i masa perłowa.
CHIŃSKI WACHLARZ PŁYTKOWY

Muszę tu o nim wspomnieć, ponieważ spore grono zachowanych w Europie wachlarzy pochodzi właśnie z Chin. Wachlarz płytkowy jest odmianą, która nie posiada pokrycia, a jedynie pióra stelaża rozszerzające się ku górze, które po rozłożeniu tworzą jednolitą powierzchnię. Takowe płytki najczęściej wykonywano z kości słoniowej i chętnie zdobiono rzeźbieniami i malowidłami. Piękny przykład przełożenia chińskich wzorców na europejskie standardy pochodzi ze zbiorów Victoria & Albert Museum i możesz zobaczyć go na zdjęciu głównym wpisu. Wachlarz powstały w XVIII wiecznej Francji wykonano z masy perłowej zdobionej delikatnymi wycięciami i gładkimi powierzchniami, które czasem służyły jako miejsce na monogram właścicielki. Drugim typem wachlarzy były te najbardziej nam znane, czyli składane z papierowym pokryciem. Za ich kolebkę przyjmuje się Japonię, z której w XI wieku trafiły do Chin, by później zawędrować aż do Europy, a apogeum swojej popularności przeżyć w początkach XIX wieku.

blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
„Odnalezienie Mojżesz” 1700 r. Francja | Victoria & Albert Museum
blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Wachlarze płytowe: masa perłowa 1890 – 1900 r. | Wachlarz brise 1880 r. | 1815 – 20 r. | drewniany wachlarz należący do Fanny Ward, 1929. | Victoria & Albert Museum
blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Papierowe wachlarze: wachlarz podróżniczy z 1788 r. | wachlarz ze sztuki teatralnej pocz. XX w. | Toalete Kupidyna 1780 r. Victoria & Albert Museum
CEREMONIAŁ DWORSKI I MIŁOSNE IGRASZKI

 Wachlarz idealnie wpisywał się w obyczajowość epoki. W okresie Baroku był stałym elementem kobiecego dworskiego stroju, jednak dama nie mogła go rozkładać w obecności monarchy. Co najwyżej używała go jako „tacki” i podawała na nim pisemną notkę. We Francji przyjęło się obdarowywać wachlarzami pannę młodą, jednak ona również musiała się zrewanżować tym samym wobec zebranych dam. Podobnie w XVII wiecznej Hiszpanii wachlarz stał się jednym z prezentów, jakie król ofiarowywał damom na uroczystościach dworskich.

blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
XIX wieczny wachlarz panny młodej, istotne były sceny przedstawione na pokryciu, np. pastuszkowie.

XVIII stulecie było wiekiem igraszek i zabaw, chętnie przebierano się za pastuszków i przesyłało miłosne liściki, w tej kokieterii idealnie odnalazł się wachlarz. Stał się nośnikiem informacji w wysublimowanej grze miłosnej, bez słów, a jedynie za pomocą gestów, kochankowie mogli się ze sobą porozumiewać. Kod znaków narodził się w Hiszpanii, a później rozwinął się także w innych krajach. W największych stolicach powstały wręcz specjalne „akademie” nauczające miłosnych sygnałów. I tak przykładowo:

  • upuszczenie lub „zapomnienie” wachlarza przez damę – było sugestią, aby kawaler do niej podszedł
  • szeroko otwarty wachlarz trzymany przed twarzą – „mówił” pójdź za mną
  • przesunięcie palcem po brzegu wachlarza – chciałabym z Tobą porozmawiać
  • gest szerokiego otwierania wachlarza – czekaj na mnie
  • przesuwanie wachlarzem tuż przed oczami – znaczyło przepraszam
  • szybkie wachlowanie – ostrzeżenie, że dama jest zaręczona
blog o biżuterii, blog o biżuterii historycznej, wachlarz, historia wachlarzy, wachlarze historyczne, starożytne wachlarze, marta norenberg, historia wachlarzy, kronika biżuterii dawnej
Rozmawiająca para 1880 USA | Toaleta De Soirée, 1895 r.

Tak też przewędrowałyśmy przez trzy wieki historii wachlarzy, pełne kolorów, zdobień i znaczeń. Akcesorium królowych i wysoko urodzonych dam już niedługo miało stać się ozdobą także niższych warstw społecznych, a wszystko za sprawą technicznego rozwoju XIX stulecia.

Masz już swój ulubiony wachlarz?
Pozdrawiam ciepło
Marta 🙂

Udostępnij:

  • Wielki szacun za to, że chciało Ci się przygotować tak obszerny i konkretny artykuł! 🙂

    • Dziękuję 🙂 wachlarze, to temat rzeka, ledwie udało mi się z niego wygrzebać, a na razie zajęłam się tylko światem zachodnim. Aż strach się bać, gdy zagłębię się w sztukę Wschodu 😀

  • Wow! Świetny post 😉 Bardzo lubię czytać takie smaczki 😉 Jakie książki polecasz o historii mody?

    • Dziękuję! 😀 zależnie czy wolisz pooglądać (Fashion – A History from the 18th to the 20th Century – świetne dwutomowe wydanie zbiorów z Kyoto) czy również poczytać (Moda. Wielka księga ubiorów i stylów – przekrojowo i czytelnie z różnymi szczególikami i całą masą zdjęć / grafik / obrazów). To tak na początek te dwie, jako retrospektywy świata mody 🙂

  • Justyna

    Ciekawy post. Zawsze myślałam że wachlarze to okres wiktoriański. Ile ich jest i jakie piękne. Kiedyś miałam wachlarz, ale przepadł z czasem.

    • Dziękuję 🙂 Rzeczywiście w XIX wieku możemy natknąć się na największą różnorodność i „wszędobylstwo” wachlarzy, dlatego często kojarzą się z tą epoką 🙂

Pracownia:

Ściany przystrojone półkami, które uginają się pod ciężarem pudełeczek i koszyczków, a w nich bajecznie kolorowe kamienie swym blaskiem nęcą duszę i przyciągają wzrok. Wszelakie narzędzia, których zastosowanie pozostaje tajemnicą, walcarka, fajnagiel, skamoleks... Przestrzeń wypełniona pomysłami, gdzie w klimacie tworzenia trwa artystyczna burza szarych komórek :)

Czytaj więcej